Jak Hiszpania wspiera uczniów z trudnościami w nauce?

System edukacji w Hiszpanii a uczniowie z trudnościami w nauce

Hiszpański system edukacji od kilku dekad konsekwentnie rozwija rozwiązania, które mają realnie wspierać uczniów z trudnościami w nauce. Dotyczy to zarówno dzieci z rozpoznanymi niepełnosprawnościami, jak i tych, które po prostu nie nadążają za tempem klasy, mają specyficzne trudności w uczeniu się (np. dysleksję) lub zmagają się z barierą językową jako uczniowie migranccy.

Kluczową cechą hiszpańskiego podejścia jest połączenie trzech elementów: silnych ram prawnych, konkretnych narzędzi pracy w szkole oraz współpracy międzyinstytucjonalnej. Samo hasło „edukacja włączająca” nie jest tam pustym sloganem – przekłada się na określone procedury, finansowanie i obowiązki szkół.

Uczniowie z trudnościami w nauce określani są zbiorczo jako uczniowie o specyficznych potrzebach edukacyjnych (hiszp. alumnos con necesidades educativas especiales lub szerzej alumnado con necesidad específica de apoyo educativo – NEAE). W tej grupie znajdują się m.in. dzieci z niepełnosprawnością intelektualną, zaburzeniami ze spektrum autyzmu, dysleksją, ADHD, wysoką zdolnością (tak, uczniowie szczególnie uzdolnieni też są objęci wsparciem) oraz uczniowie z trudnościami wynikającymi z czynników społecznych czy językowych.

Podstawowe zasady hiszpańskiego podejścia do trudności w nauce

W Hiszpanii przyjęto kilka fundamentalnych zasad, które przenikają wszystkie akty prawne i rozwiązania organizacyjne:

• Edukacja włączająca jako domyślny model – dziecko z trudnościami w nauce ma w pierwszej kolejności uczyć się w zwykłej szkole rejonowej, a dopiero w wyjątkowych przypadkach kierowane jest do szkoły specjalnej.
• Indywidualizacja – program nauczania może być modyfikowany, a wymagania dostosowywane tak, aby uczeń miał realną szansę na postęp, a nie jedynie „był obecny” na lekcjach.
• Wielospecjalistyczna diagnoza – o formach wsparcia nie decyduje pojedynczy nauczyciel, lecz zespół specjalistów (psycholog, pedagog, logopeda, orientador, lekarz – zależnie od sytuacji).
• Współpraca z rodziną – rodzice są włączani w proces diagnozy, ustalania celów, planowania dostosowań i oceny skuteczności pomocy.
• Prawo do kontynuacji edukacji – także po ukończeniu obowiązkowego etapu, w formach zawodowych i przysposabiających do pracy.

Główne akty prawne regulujące wsparcie uczniów

Podstawą systemu są ogólnokrajowe ustawy edukacyjne (LOE, później LOMCE, a obecnie LOMLOE), które szczegółowo opisują zasady organizacji edukacji włączającej i specjalnej. Do tego dochodzą dekrety i rozporządzenia na poziomie wspólnot autonomicznych (Hiszpania jest krajem silnie zdecentralizowanym), które określają m.in. liczbę specjalistów, procedury diagnozy, formy dostosowań egzaminów.

W praktyce oznacza to, że hiszpańska szkoła ma prawny obowiązek rozpoznać specjalne potrzeby ucznia, przygotować plan wsparcia i zapewnić odpowiednie zasoby kadrowe oraz organizacyjne. Nie jest to więc dobra wola dyrektora czy nauczyciela, lecz wymóg systemowy, z którego szkoła jest rozliczana podczas inspekcji.

Kim są uczniowie z trudnościami w nauce w rozumieniu hiszpańskiego prawa

Prawo hiszpańskie wyróżnia szeroką grupę uczniów wymagających wsparcia (NEAE). Typowe podkategorie to:

• uczniowie z niepełnosprawnością intelektualną, fizyczną, sensoryczną lub sprzężoną,
• uczniowie z zaburzeniami rozwojowymi, w tym ze spektrum autyzmu,
• uczniowie z trudnościami w uczeniu się (dyskalkulia, dysleksja, dysgrafia, dysortografia),
• uczniowie z zaburzeniami zachowania lub emocji (np. ADHD),
• uczniowie w niekorzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej,
• uczniowie migranccy z barierą językową,
• uczniowie szczególnie uzdolnieni (dla których także tworzy się plany dostosowań).

Ta szeroka definicja sprawia, że wsparcie nie jest zarezerwowane wyłącznie dla dzieci z „ciężkimi” niepełnosprawnościami, lecz obejmuje także bardzo liczną grupę uczniów z „niewidocznymi” trudnościami, które w innych systemach często pozostają poza radarem szkoły.

Diagnoza i identyfikacja uczniów z trudnościami w nauce

Skuteczne wsparcie zaczyna się od rzetelnego rozpoznania. Hiszpania wypracowała rozbudowany system identyfikacji uczniów z trudnościami w nauce, który obejmuje zarówno działania przesiewowe, jak i pogłębioną diagnozę wielospecjalistyczną.

Rola nauczyciela w wczesnym wykrywaniu trudności

Nauczyciel jest pierwszą osobą, która zwykle zauważa, że uczeń ma kłopot z opanowaniem materiału. W hiszpańskiej szkole jest on do tego przygotowywany już na etapie studiów pedagogicznych – elementy edukacji włączającej, pracy z dysleksją czy autyzmem są częścią programu kształcenia.

Typowe sygnały, które nauczyciel ma obowiązek obserwować i zgłaszać, to:

• utrzymujące się trudności w czytaniu i rozumieniu tekstu w porównaniu z rówieśnikami,
• znacznie wolniejsze tempo pracy, częste nieukończone zadania,
• znaczne rozbieżności między wynikami ustnymi i pisemnymi,
• wyraźne problemy z koncentracją, impulsywne zachowania utrudniające naukę,
• trudności w organizacji pracy, zapominanie zadań, gubienie materiałów.

Jeśli takie sygnały utrzymują się przez pewien czas, nauczyciel wypełnia odpowiednie formularze obserwacji i przekazuje je szkolnemu orientadorowi (psychologowi/pedagogowi poradni wewnątrzszkolnej lub zewnętrznej), rozpoczynając formalny proces rozpoznania.

Specjaliści odpowiedzialni za diagnozę: orientador i zespoły ds. poradnictwa

Centralną postacią procesu diagnozy jest orientador – specjalista od poradnictwa edukacyjno-psychologicznego. Może pracować bezpośrednio w szkole lub w zewnętrznej poradni psychologiczno-pedagogicznej obsługującej kilka szkół. Jego zadania obejmują:

• analizę dokumentacji szkolnej i ocen,
• rozmowy z nauczycielami, rodzicami i samym uczniem,
• przeprowadzanie testów psychologicznych, pedagogicznych, czasem logopedycznych,
• identyfikację rodzaju trudności (np. dysleksja, zaburzenia uwagi, deficyty funkcji wykonawczych),
• formułowanie zaleceń i celów edukacyjnych.

Orientador współpracuje zwykle w ramach Equipo de Orientación Educativa (Zespół ds. poradnictwa edukacyjnego) lub podobnych struktur, w których działa psycholog, pedagog, czasem logopeda i terapeuta pedagogiczny. W niektórych wspólnotach autonomicznych funkcjonują też wyspecjalizowane zespoły dla określonych trudności, np. autyzmu czy zaburzeń słuchu.

Ocena psychopedagogiczna i dokumentacja (DICTAMEN)

Na podstawie zebranych informacji orientador przygotowuje ocenę psychopedagogiczną – dokument opisujący mocne strony ucznia, obszary trudności oraz rekomendowane formy wsparcia. W przypadkach poważniejszych lub trwałych trudności tworzy się tzw. dictamen de escolarización – oficjalną opinię, która ma skutki administracyjne (np. uprawnia do większej liczby godzin wsparcia, zajęć specjalistycznych, modyfikacji programu).

Kluczowe elementy takiej oceny to:

• profil funkcjonowania poznawczego (uwaga, pamięć, myślenie abstrakcyjne),
• poziom opanowania podstawowych umiejętności szkolnych (czytanie, pisanie, matematyka),
• funkcjonowanie emocjonalne i społeczne,
• wpływ środowiska rodzinnego i językowego,
• konkretne propozycje: jakie dostosowania, jaka liczba godzin wsparcia, jakie cele indywidualne.

Ta dokumentacja jest podstawą do opracowania indywidualnego planu wsparcia, o którym decyduje zespół nauczycieli wraz z orientadorem i – w idealnym modelu – z udziałem rodziców.

Modele organizacji wsparcia w hiszpańskich szkołach

Hiszpania stosuje kilka uzupełniających się modeli organizacji edukacji dla uczniów z trudnościami w nauce. Wybór rozwiązania zależy od rodzaju i skali trudności ucznia, a także od możliwości szkoły.

Edukacja włączająca w szkołach ogólnodostępnych

Podstawowy model to uczenie się w zwykłej klasie razem z rówieśnikami. Uczeń z trudnościami w nauce jest pełnoprawnym członkiem grupy, a wsparcie organizowane jest tak, by nie wykluczać go z codziennego życia klasy.

W praktyce oznacza to:

• mniejsze klasy tam, gdzie występuje więcej uczniów z NEAE,
• obecność nauczyciela wspomagającego (pedagoga specjalnego) na części lekcji,
• dostosowanie tempa pracy i form zadań,
• różnicowanie poziomu trudności ćwiczeń w ramach jednej klasy.

Wiele hiszpańskich szkół wykorzystuje tzw. co-teaching – model współprowadzenia lekcji przez dwóch nauczycieli: przedmiotowego i specjalistę od potrzeb specjalnych. Dzięki temu możliwe jest prowadzenie jednocześnie pracy z całą klasą i indywidualne wsparcie uczniów z trudnościami, bez konieczności stałego wyłączania ich z grupy.

Klasy integracyjne i oddziały z dodatkowymi zasobami (Aulas TEA, Aulas de Apoyo)

Dla uczniów z bardziej złożonymi potrzebami istnieją w szkołach specjalne oddziały lub klasy wsparcia. Przykłady to:

• Aulas TEA – klasy/izby dla uczniów ze spektrum autyzmu, w których prowadzi się zajęcia specjalistyczne, trening umiejętności społecznych, rozwój komunikacji alternatywnej. Uczniowie spędzają tam część dnia, resztę w klasach ogólnych.
• Aulas de Apoyo – sale wsparcia, w których realizuje się zajęcia wyrównawcze z czytania, pisania, matematyki, a także trening funkcji poznawczych. Zajęcia prowadzi nauczyciel wspomagający lub terapeuta pedagogiczny.
• Aulas Específicas – wyodrębnione oddziały dla uczniów z poważniejszą niepełnosprawnością intelektualną w ramach zwykłej szkoły, z dużym naciskiem na samodzielność i kompetencje życiowe.

Model „częściowego włączenia” umożliwia dostosowanie intensywności wsparcia do potrzeb ucznia. Przykładowo dziecko z autyzmem może rano uczestniczyć w spokojniejszych, praktycznych zajęciach w Auli TEA, a później dołączyć do klasy na plastyce czy wychowaniu fizycznym, gdzie łatwiej o integrację społeczną.

Szkoły specjalne i ośrodki wyspecjalizowane

Choć celem Hiszpanii jest maksymalne włączenie uczniów w główny nurt edukacji, system szkół specjalnych nadal funkcjonuje. Korzystają z niego głównie uczniowie z głębszą niepełnosprawnością intelektualną, sprzężonymi zaburzeniami lub bardzo poważnymi problemami rozwojowymi.

Szkoły specjalne oferują:

• małe klasy (często 4–8 uczniów),
• zespół specjalistyczny (pedagodzy specjalni, fizjoterapeuci, logopedzi, terapeuci zajęciowi),
• silny nacisk na kompetencje samoobsługowe, społeczne i zawodowe,
• indywidualne programy edukacyjno-terapeutyczne.

Istnieją również ośrodki dzienne (centros de educación especial), w których uczniowie spędzają część dnia na intensywnych zajęciach terapeutycznych, a jednocześnie utrzymują kontakt ze szkołą rejonową. Ten „hybrydowy” model bywa stosowany przy bardzo złożonych potrzebach.

Indywidualizacja nauczania i dostosowania programowe

Jednym z najważniejszych narzędzi wsparcia uczniów z trudnościami w nauce w Hiszpanii są dostosowania programowe i metodyczne. Mają one umożliwić naukę „na miarę”, bez rezygnacji z kluczowych celów edukacyjnych.

Dostosowania niespecyficzne: metody, tempo, forma pracy

Dla wielu uczniów z łagodniejszymi trudnościami wystarczające okazują się tzw. dostosowania niespecyficzne, które nie zmieniają treści programowych, lecz sposób ich realizacji. W praktyce obejmuje to m.in.:

• wydłużony czas na wykonanie zadań i sprawdzianów,
• podział większych zadań na mniejsze, łatwiej dostępne etapy,
• korzystanie z pomocy wizualnych (schematy, mapy myśli, plansze),
• możliwość udzielania odpowiedzi ustnej zamiast pisemnej w wybranych sytuacjach,

Dostosowania specyficzne: zmiany w treściach i celach nauczania

Gdy same modyfikacje metod pracy nie wystarczają, szkoła może wprowadzić dostosowania specyficzne (adaptaciones curriculares significativas). Obejmują one już nie tylko sposób nauczania, ale także treści, które uczeń ma opanować, oraz poziom wymagań.

Typowe przykłady takich dostosowań to:

• ograniczenie zakresu materiału z danego przedmiotu do najważniejszych treści,
• rezygnacja z bardziej abstrakcyjnych zagadnień na rzecz praktycznych,
• upraszczanie języka poleceń i tekstów,
• modyfikacja celów edukacyjnych – np. w matematyce większy nacisk na umiejętności funkcjonalne (zakupy, mierzenie czasu) zamiast zaawansowanej algebry.

Takie decyzje podejmuje zespół nauczycieli wraz z orientadorem na podstawie oceny psychopedagogicznej. Zmiana programu jest dokumentowana, a rodzice otrzymują jasną informację, że dziecko realizuje program zmodyfikowany, co ma później znaczenie przy przechodzeniu na wyższy etap edukacji.

Indywidualny plan wsparcia i jego monitorowanie

Uczniowie z poważniejszymi trudnościami otrzymują indywidualny plan wsparcia (plan de trabajo individualizado lub programa de apoyo). Nie jest to jedynie lista „udogodnień”, lecz spójny dokument pracy na cały rok.

Standardowy plan obejmuje:

• cele krótko- i długoterminowe (np. poprawa płynności czytania, zwiększenie samodzielności w organizacji pracy),
• opis dostosowań programowych i metodycznych na poszczególnych przedmiotach,
• harmonogram zajęć specjalistycznych (terapia pedagogiczna, logopedia, wsparcie psychologiczne),
• sposób oceniania postępów (kryteria, narzędzia, częstotliwość przeglądu),
• podział ról: kto za co odpowiada (nauczyciel wychowawca, nauczyciel wspomagający, orientador, rodzice).

Plan przegląda się zwykle co trymestr. Jeżeli np. uczeń z dysleksją osiągnął wyraźną poprawę w czytaniu, można zmniejszyć udział zajęć wyrównawczych z czytania na rzecz rozwijania pisania czy strategii uczenia się. Z kolei przy braku postępów zespół szuka innych rozwiązań – zmienia materiały, tempo pracy, a czasem zleca pogłębioną diagnozę.

Technologie wspierające uczniów z trudnościami w nauce

Hiszpańskie szkoły coraz intensywniej korzystają z technologii wspomagających. W wielu wspólnotach autonomicznych zakup tabletów, licencji na programy edukacyjne czy czytniki ekranowe jest finansowany ze środków publicznych.

W praktyce stosuje się m.in.:

• oprogramowanie do czytania tekstu na głos (synteza mowy) dla uczniów z dysleksją,
• aplikacje do tworzenia map myśli i notatek wizualnych,
• programy do dyktowania tekstu (rozpoznawanie mowy) ułatwiające pisanie,
• proste timery i aplikacje do zarządzania czasem dla uczniów z problemami koncentracji,
• komunikatory alternatywne i wspomagające (piktogramy, tablety z dedykowanymi aplikacjami) w pracy z uczniami niemówiącymi.

Nauczyciele są zachęcani, by traktować technologie jako „protezy edukacyjne”, a nie „ułatwienia”. Gdy uczeń z dużą dysleksją używa programu czytającego tekst egzaminu, celem jest sprawdzenie jego wiedzy, a nie umiejętności deszyfrowania liter.



Wsparcie emocjonalne i społeczne uczniów z trudnościami

Trudności w nauce rzadko ograniczają się do wyników w zeszycie czy dzienniku. Wpływają na samoocenę, relacje z rówieśnikami i motywację. Dlatego hiszpański system wyraźnie podkreśla rolę wsparcia emocjonalnego i społecznego.

Rola orientadora i programy wychowawczo-profilaktyczne

Orientador nie tylko diagnozuje, ale też prowadzi lub koordynuje interwencje psychologiczne. Mogą to być:

• krótkoterminowe konsultacje indywidualne z uczniem,
• małe grupy wsparcia dla uczniów z podobnymi trudnościami (np. trening umiejętności społecznych),
• działania na poziomie całej klasy: zajęcia o różnorodności, empatii, sposobach pomagania rówieśnikom.

W wielu szkołach prowadzi się też programy przeciwdziałania stygmatyzacji, tak by uczeń korzystający z Auli de Apoyo czy technologii wspierających nie był postrzegany jako „gorszy”. Przykładowo nauczyciel tłumaczy klasie, że różne osoby korzystają z różnych narzędzi – jedni z okularów, inni z czytnika tekstu.

Wspieranie poczucia sprawczości i motywacji

Istotnym elementem pracy jest wzmacnianie poczucia sprawczości. Uczniowi z licznymi niepowodzeniami trudno uwierzyć, że wysiłek ma sens. Nauczyciele starają się więc:

• stawiać realistyczne, ale ambitne cele, które można zmierzyć,
• udzielać informacji zwrotnej skupionej na procesie („zastosowałeś nową strategię, dlatego lepiej ci poszło”),
• używać ocen opisowych i rubryk pokazujących postęp, a nie tylko „wynik końcowy”,
• włączać uczniów w podejmowanie decyzji dotyczących ich własnego planu wsparcia.

Prosty przykład: nastolatek z dyskalkulią wspólnie z nauczycielem wybiera, które elementy matematyki są mu najbardziej potrzebne w życiu codziennym i na nich koncentruje swoje wysiłki. Zyskuje poczucie, że program „ma sens”, a nie jest zbiorem losowych wymagań.

Współpraca z rodziną i innymi instytucjami

Wsparcie szkolne jest tylko jednym z elementów systemu. Hiszpania zakłada ścisłą współpracę szkoły z rodziną i otoczeniem, aby działania były spójne.

Komunikacja z rodzicami i ich rola w procesie wsparcia

Rodzice są zapraszani do udziału w kolejnych etapach: od wstępnych rozmów po tworzenie i aktualizację planu wsparcia. Szkoły organizują:

• spotkania indywidualne z wychowawcą i orientadorem,
• warsztaty dla rodziców na temat konkretnych trudności (np. dysleksja, ADHD),
• materiały informacyjne z prostymi strategiami do wykorzystania w domu.

Podkreśla się, że rodzice są partnerami, a nie jedynie „odbiorcami decyzji”. Jeśli uczeń ma np. zindywidualizowany trening czytania, rodzinie pokazuje się, jak kontynuować ćwiczenia w domu bez wywierania dodatkowej presji.

Powiązania z poradniami, służbą zdrowia i organizacjami pozarządowymi

W przypadku bardziej złożonych trudności szkoła współpracuje z zewnętrznymi specjalistami:

• publicznymi poradniami psychologiczno-pedagogicznymi (Equipos de Orientación spoza szkoły),
• ośrodkami zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży,
• stowarzyszeniami rodziców i organizacjami wspierającymi osoby z określonymi trudnościami (dysleksja, autyzm, ADHD).

Częstą praktyką jest wymiana informacji (za zgodą rodziny) między szkolnym orientadorem a psychologiem czy neurologiem prowadzącym dziecko. Ułatwia to dopasowanie wymagań szkolnych do zaleceń medycznych czy terapeutycznych.

Przygotowanie uczniów z trudnościami do egzaminów i kolejnych etapów edukacji

Kluczową probą dla systemu wsparcia są egzaminy zewnętrzne i przejścia między etapami edukacji: szkołą podstawową, średnią oraz – w razie możliwości – studiami lub szkoleniem zawodowym.

Dostosowania podczas oceniania i egzaminów

Uczniowie z udokumentowanymi trudnościami mogą korzystać z określonych dostosowań w trakcie sprawdzianów i egzaminów, m.in.:

• wydłużonego czasu pisania,
• czytania poleceń na głos przez nauczyciela lub za pomocą programu komputerowego,
• możliwości udzielania ustnych odpowiedzi nagrywanych i ocenianych według tych samych kryteriów,
• druku arkuszy w powiększonej czcionce, użycia prostszego układu graficznego,
• zwolnienia z części zadań silnie zależnych od deficytowego obszaru, gdy nie są one kluczowe dla danego przedmiotu.

W przypadku egzaminów kończących etap edukacji wspólnoty autonomiczne publiku­ją szczegółowe wytyczne dotyczące możliwych dostosowań. Dzięki temu uczeń z dysleksją czy ADHD może realnie zaprezentować swoją wiedzę, a nie jedynie umiejętność radzenia sobie ze stresem i presją czasu.

Planowanie ścieżki edukacyjno-zawodowej

Na późniejszych etapach szczególne znaczenie zyskuje dobre doradztwo zawodowe. Zamiast koncentrować się na ograniczeniach, orientador pomaga uczniowi i rodzinie znaleźć ścieżki, które wykorzystają jego mocne strony.

W praktyce może to oznaczać:

• rekomendację bardziej praktycznych kierunków kształcenia zawodowego dla ucznia z dużymi trudnościami abstrakcyjnymi, ale dobrymi umiejętnościami manualnymi,
• poszukiwanie programów „przejściowych” (programas de formación e inserción) dla młodzieży, która nie jest gotowa na typową szkołę średnią,
• współpracę z lokalnymi firmami przy organizacji praktyk dostosowanych do możliwości ucznia.

Świadome planowanie kolejnych kroków zmniejsza ryzyko przedwczesnego porzucania nauki i ułatwia młodym ludziom z trudnościami znalezienie swojego miejsca na rynku pracy.

Różnice między wspólnotami autonomicznymi i przykłady dobrych praktyk

Hiszpański system edukacji jest silnie zregionalizowany, dlatego konkretne rozwiązania dotyczące wsparcia uczniów z trudnościami różnią się między wspólnotami autonomicznymi. Ogólne ramy określa prawo krajowe, lecz szczegółowe protokoły, nazwy programów czy dostępne zasoby zależą już od regionu.

W praktyce widać to m.in. w:

• liczbie godzin przydzielanych na wsparcie specjalistyczne w tygodniu,
• dostępie do nauczycieli wspomagających i terapeutów pedagogicznych,
• stopniu cyfryzacji (platformy do współpracy z rodziną, e-dzienniki z modułami wsparcia),
• programach pilotażowych dotyczących wczesnego wykrywania trudności.

Niektóre wspólnoty rozwijają własne guidelines z gotowymi scenariuszami dostosowań dla najczęściej występujących trudności (dysleksja, dyskalkulia, zaburzenia uwagi). Nauczyciel, zamiast wymyślać wszystko od zera, ma dostęp do katalogu przykładów i może je modyfikować.

Szkoły uczące się od siebie nawzajem

Coraz częściej wsparcie nie ogranicza się do granic jednej placówki. Organizowane są sieci współpracy między szkołami, w których zespoły dzielą się materiałami, sprawdzonymi narzędziami oraz przykładami IP-ów i adaptacji.

Spotkania te mają różną formę:

• wizyty studyjne nauczycieli w szkołach, które uchodzą za wzór pracy z uczniami o specjalnych potrzebach,
• wspólne szkolenia online prowadzone przez ekspertów z uniwersytetów lub poradni,
• banki dobrych praktyk udostępniane na platformach regionalnych.

Dyrektorzy zwracają uwagę, że wymiana doświadczeń skraca czas „błądzenia”. Zamiast latami testować przypadkowe rozwiązania, można sięgnąć po coś, co już działa w podobnym kontekście – np. w szkole o zbliżonej liczbie uczniów imigrantów czy podobnym profilu społeczno-ekonomicznym.



Szkolenie i rozwój zawodowy nauczycieli

Rozbudowane przepisy i programy wsparcia nie wystarczą, jeśli nauczyciele nie czują się przygotowani do pracy z uczniami, którzy uczą się inaczej. Hiszpania mocno akcentuje ciągłe doskonalenie zawodowe w tym obszarze.

Elementy przygotowania do pracy z trudnościami w nauce

W programach studiów pedagogicznych i nauczycielskich uwzględnia się moduły poświęcone:

• rozpoznawaniu pierwszych sygnałów trudności w czytaniu, pisaniu, liczeniu i koncentracji,
• podstawom neuropsychologii uczenia się,
• tworzeniu zróżnicowanych zadań w jednej klasie (różne poziomy trudności, różne formy pracy),
• współpracy z orientadorem i rodziną.

Młodzi nauczyciele uczą się przygotowywać materiały o kilku poziomach wsparcia: od wersji „standardowej” po bardziej krokowe instrukcje i karty pracy z większą ilością podpowiedzi.

Kursy doskonalące i praca refleksyjna

Po rozpoczęciu pracy w szkole nauczyciele mogą korzystać z szerokiej oferty kursów organizowanych przez ośrodki doskonalenia (centros de formación del profesorado). Tematy często dotyczą konkretnych trudności lub narzędzi:

• strategii pracy z dysleksją w klasach 1–3,
• planowania lekcji z myślą o uczniach z ADHD,
• wykorzystania aplikacji wspierających organizację pracy ucznia,
• projektowania oceniania kształtującego przy dużym zróżnicowaniu klasy.

W wielu szkołach wprowadzono też regularne spotkania zespołów przedmiotowych poświęcone analizie konkretnych przypadków. Nauczyciel matematyki może przedstawić trudność jednego ucznia, a reszta zespołu wspólnie szuka alternatywnych sposobów tłumaczenia czy oceniania.

Rola nauczyciela wspomagającego jako „trenera” w zespole

Nauczyciele wspomagający i specjaliści od pedagogiki terapeutycznej coraz częściej pełnią podwójną funkcję: oprócz pracy z uczniem wspierają także innych nauczycieli. Mogą:

• obserwować lekcje i udzielać informacji zwrotnej kolegom,
• pomagać modyfikować podręczniki i materiały,
• prowadzić krótkie warsztaty „dla swoich” podczas rad pedagogicznych.

W ten sposób wiedza o wspieraniu uczniów z trudnościami przestaje być „własnością” wąskiej grupy specjalistów, ale przenika do codziennej praktyki całego zespołu.

Codzienne strategie w klasie ogólnodostępnej

Najwięcej wsparcia uczniowie otrzymują nie w gabinetach specjalistów, lecz na zwykłych lekcjach. To tam drobne, ale konsekwentne zmiany robią największą różnicę.

Organizacja przestrzeni i tempa pracy

Nauczyciele, którzy mają w klasie uczniów z trudnościami, zwracają uwagę na elementy często pomijane w planowaniu lekcji:

• umiejscowienie ucznia bliżej tablicy lub z dala od źródeł rozproszeń,
• wyraźne podziałki czasowe: krótsze bloki pracy przeplatane przerwami na ruch lub krótką aktywność,
• stałe rutyny (procedury na początku i końcu lekcji), które pomagają uczniom z trudnościami w organizacji.

Uczniowie, którzy mają trudność z planowaniem, korzystają z prostych „checklist” na ławce: lista kroków do wykonania w danej aktywności. Dla jednego będzie to rozpisana procedura rozwiązywania zadania tekstowego, dla innego – lista materiałów do spakowania po zajęciach.

Różnicowanie zadań i materiałów

Wsparcie nie zawsze wymaga zupełnie innych ćwiczeń. Często wystarczy zmodyfikować te same zadania na kilka sposobów. Na przykład:

• ten sam tekst czytany może mieć trzy wersje: pełną, skróconą oraz z marginesowymi podpowiedziami (słowa-klucze, piktogramy),
• zadanie matematyczne może być zapisane słownie, przedstawione na rysunku lub krokowo na schemacie,
• praca domowa może mieć wariant „minimum” (konieczny do opanowania podstaw) i „rozszerzony” dla chętnych.

Takie podejście sprzyja także uczniom bez formalnej diagnozy, ale z mniej nasilonymi trudnościami. Nie trzeba ich „kwalifikować” do specjalnych programów, by skorzystali z bardziej przejrzystych materiałów czy dodatkowych podpowiedzi.

Jasne instrukcje i wsparcie w zrozumieniu poleceń

Uczniowie z dysleksją, ADHD czy trudnościami językowymi często „gubią się” już na etapie czytania polecenia. Nauczyciele pracują nad tym, by:

• formułować krótsze, jednoczłonowe instrukcje,
• używać zawsze podobnych sformułowań (np. „podkreśl”, „zaznacz”, „zapisz w zeszycie”),
• sprawdzać zrozumienie – uczeń ma powtórzyć własnymi słowami, co ma zrobić,
• łączyć instrukcję słowną z wizualną (piktogram, przykład na tablicy).

W wielu klasach stosuje się też „karty ratunkowe” – krótkie przypomnienia kroków rozwiązywania typowych zadań przypięte do tablicy lub trzymane w segregatorach uczniów. Dzięki temu dziecko nie musi za każdym razem prosić o pomoc, co zmniejsza poczucie wstydu.

Wczesna interwencja w edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej

Im wcześniej zauważy się trudności, tym większa szansa na uniknięcie lawiny niepowodzeń. Hiszpania konsekwentnie rozwija system wczesnej identyfikacji potrzeb już na etapie przedszkola i pierwszych klas szkoły podstawowej.

Obserwacja rozwoju i przesiewowe badania

Nauczyciele edukacji przedszkolnej prowadzą systematyczną obserwację dzieci pod kątem:

• rozwoju mowy (słownictwo, płynność wypowiedzi, rozumienie prostych instrukcji),
• koordynacji ruchowej i grafomotoryki,
• umiejętności uwagi i samoregulacji,
• pierwszych kompetencji przedczytelniczych i przedmatematycznych.

W wielu wspólnotach stosuje się krótkie narzędzia przesiewowe przygotowane przez zespoły orientacji lub uniwersytety. Testy te nie dają diagnozy, ale sygnalizują, że dziecko wymaga bliższej obserwacji lub skierowania do specjalisty.

Proste działania przed specjalistyczną diagnozą

Zanim pojawi się formalna diagnoza, nauczyciel może wprowadzić szereg drobnych interwencji. Przykładowo:

• u dziecka, które ma problem z koncentracją, zwiększa ilość aktywności ruchowych w ciągu dnia,
• u dziecka z trudnościami językowymi stosuje więcej gier słownych, rymowanek i zabaw w opowiadanie historii,
• w przypadku problemów grafomotorycznych wprowadza zabawy manualne (plastelina, koraliki, klamerki) zamiast od razu wymagać „ładnego pisma”.

Część dzieci po takim okresie wzmocnionej stymulacji dogania rówieśników. Jeżeli trudności się utrzymują, szkoła kieruje rodzinę do orientadora lub zewnętrznej poradni, a proces wsparcia staje się bardziej sformalizowany.

Uczniowie z trudnościami w nauce w edukacji dwujęzycznej i migracyjnej

W wielu hiszpańskich szkołach funkcjonują programy dwujęzyczne (np. hiszpański–angielski) lub regiony mają dwa języki urzędowe (np. hiszpański i kataloński). Do tego dochodzą uczniowie migrujący, dla których hiszpański jest kolejnym językiem.

Rozróżnianie między trudnością językową a trudnością w uczeniu się

Jednym z ważniejszych zadań orientadora i nauczycieli jest odróżnienie, czy uczeń ma:

• czasową trudność związaną z nauką nowego języka,
• czy też specyficzne zaburzenie uczenia się (np. dysleksję), które ujawniłoby się także w języku ojczystym.

Dlatego w diagnozie bierze się pod uwagę informacje od rodziny oraz ewentualne osiągnięcia w kraju pochodzenia. Jeśli np. dziecko miało duże problemy z czytaniem już w swoim języku, samo „oswojenie” hiszpańskiego nie wystarczy – potrzebuje pełnego pakietu wsparcia.

Dostosowania w programach dwujęzycznych

Uczniowie z trudnościami mogą korzystać z modyfikacji w programach dwujęzycznych, takich jak:

• zmniejszenie liczby przedmiotów nauczanych w języku obcym,
• większy nacisk na komunikację ustną zamiast na szybkie czytanie i pisanie,
• stosowanie materiałów wizualnych i nagrań wideo zamiast długich tekstów pisanych,
• wprowadzenie słowniczków obrazkowych i fiszek.

Celem jest utrzymanie ucznia w głównym nurcie programu, ale bez nadmiernego obciążenia. W przeciwnym razie dziecko czy nastolatek może bardzo szybko zniechęcić się do nauki języka obcego, traktując go jako kolejne „pole porażek”.

Jak hiszpańskie doświadczenia mogą inspirować inne systemy edukacyjne

Choć każdy kraj ma własne realia prawne i finansowe, kilka elementów hiszpańskiego podejścia może być źródłem inspiracji dla innych systemów edukacyjnych.

Myślenie w kategoriach „barier” zamiast „deficytów ucznia”

Zamiast skupiać się jedynie na tym, „czego brakuje uczniowi”, wiele szkół analizuje także bariery środowiskowe: zbyt skomplikowane instrukcje, za szybkie tempo lekcji, brak wizualnych podpowiedzi, nadmierny hałas. Zadawane pytanie brzmi raczej: „co w naszym sposobie nauczania sprawia, że temu dziecku jest tak trudno?”.

Taka perspektywa zmienia język rozmów w pokoju nauczycielskim. Mniej jest etykietek typu „leniwy”, „niezorganizowany”, a więcej refleksji: „jak mogę inaczej zaplanować zadanie, żeby pomóc mu wystartować?”.

Łączenie wsparcia edukacyjnego, emocjonalnego i zawodowego

Hiszpańskie rozwiązania pokazują też, że wsparcie nie kończy się na poprawie ocen z matematyki czy języka. Równolegle rozwija się:

• kompetencje emocjonalne (radzenie sobie z frustracją, proszenie o pomoc),
• umiejętności społeczne (współpraca w grupie, akceptowanie różnic),
• świadomość własnych mocnych stron i możliwych ścieżek zawodowych.

Taki trójwymiarowy model sprawia, że uczeń z trudnościami nie jest postrzegany jedynie przez pryzmat tego, „z czym sobie nie radzi”, lecz także tego, co potrafi i gdzie może wykorzystać swoje talenty w przyszłości.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak Hiszpania definiuje uczniów z trudnościami w nauce?

W Hiszpanii używa się pojęcia alumnado con necesidad específica de apoyo educativo (NEAE), które obejmuje szeroką grupę uczniów wymagających dodatkowego wsparcia. To nie tylko dzieci z orzeczoną niepełnosprawnością, ale także ci, którzy mają specyficzne trudności w uczeniu się lub funkcjonują w trudnych warunkach społecznych.

W grupie NEAE znajdują się m.in. uczniowie z niepełnosprawnością intelektualną, fizyczną i sensoryczną, ze spektrum autyzmu, z dysleksją i innymi trudnościami w uczeniu się, z zaburzeniami zachowania (np. ADHD), uczniowie migranccy z barierą językową, a także uczniowie szczególnie uzdolnieni.

Na czym polega edukacja włączająca w Hiszpanii?

Hiszpańska edukacja włączająca zakłada, że domyślnym miejscem nauki ucznia z trudnościami jest zwykła szkoła rejonowa. Dopiero w wyjątkowych przypadkach, przy bardzo poważnych i złożonych trudnościach, podejmowana jest decyzja o nauce w szkole specjalnej.

W praktyce oznacza to m.in. dostosowanie programu nauczania, indywidualizację wymagań, dodatkowe godziny wsparcia oraz pracę w zespołach specjalistów. Celem jest realny postęp ucznia, a nie tylko „obecność” w klasie.

Jak wygląda diagnoza uczniów z trudnościami w nauce w Hiszpanii?

Proces diagnozy rozpoczyna się zwykle od obserwacji nauczyciela, który wychwytuje powtarzające się trudności ucznia (np. w czytaniu, pisaniu, koncentracji, organizacji pracy) i zgłasza je do szkolnego orientadora. To nauczyciel jest pierwszym „filtrem” i ma obowiązek reagować na niepokojące sygnały.

Następnie orientador (psycholog/pedagog) przeprowadza ocenę psychopedagogiczną: analizuje dokumentację, rozmawia z nauczycielami i rodzicami, testuje ucznia. Na tej podstawie powstaje opis funkcjonowania ucznia oraz zalecenia do dalszej pracy i ewentualny dokument dictamen de escolarización, który ma skutki administracyjne (np. przydział godzin wsparcia).

Jakie formy wsparcia oferują hiszpańskie szkoły uczniom z trudnościami?

Rodzaj wsparcia zależy od potrzeb ucznia, ale najczęściej obejmuje:

• dostosowanie wymagań i sposobów oceniania (np. więcej czasu na testach, inne formy sprawdzania wiedzy),
• modyfikacje programu nauczania (indywidualne cele edukacyjne),
• dodatkowe zajęcia specjalistyczne (terapia pedagogiczna, logopedia, wsparcie psychologiczne),
• pracę w mniejszych grupach lub zajęcia równoległe w czasie części lekcji,
• wsparcie językowe dla uczniów migranckich.

Zakres i forma pomocy są wpisane w indywidualny plan wsparcia, przygotowywany przez zespół nauczycieli z udziałem orientadora i rodziny.

Jaką rolę w systemie hiszpańskim odgrywa orientador?

Orientador to kluczowy specjalista ds. poradnictwa edukacyjno-psychologicznego w szkole lub poradni. Odpowiada za diagnozę uczniów, przygotowywanie ocen psychopedagogicznych, formułowanie zaleceń oraz wspieranie nauczycieli w ich wdrażaniu.

Pracuje zwykle w ramach zespołu (Equipo de Orientación Educativa), w którym mogą znajdować się także psycholog, pedagog, logopeda czy terapeuta pedagogiczny. Orientador jest też łącznikiem między szkołą, rodziną i innymi instytucjami wspierającymi dziecko.

Jakie są podstawy prawne wsparcia uczniów z trudnościami w nauce w Hiszpanii?

Wsparcie uczniów z trudnościami w nauce regulują przede wszystkim ogólnokrajowe ustawy edukacyjne: LOE, LOMCE oraz obecnie LOMLOE. Określają one zasady edukacji włączającej, organizacji szkół specjalnych i obowiązki placówek wobec uczniów z NEAE.

Każda wspólnota autonomiczna wydaje dodatkowe dekrety i rozporządzenia, które doprecyzowują np. procedury diagnozy, liczbę specjalistów czy sposoby dostosowania egzaminów. Dzięki temu wsparcie nie jest dobrą wolą szkoły, ale prawnym obowiązkiem podlegającym kontroli.

Czy hiszpański system obejmuje wsparciem także uczniów zdolnych?

Tak. Hiszpania traktuje uczniów szczególnie uzdolnionych jako część grupy NEAE – czyli uczniów wymagających specyficznego wsparcia edukacyjnego. Oznacza to, że również dla nich mogą być tworzone indywidualne plany pracy i dostosowania.

Wsparcie może polegać np. na pogłębianiu materiału, przyspieszonym toku nauki, projektach rozwijających talenty czy pracy w grupach zaawansowanych. Celem jest wykorzystanie potencjału ucznia, a nie wyrównywanie go „w dół” do średniego poziomu klasy.

Esencja tematu

• Hiszpański system edukacji konsekwentnie rozwija realne mechanizmy wsparcia uczniów z trudnościami w nauce, obejmując zarówno osoby z niepełnosprawnościami, jak i uczniów z „niewidocznymi” problemami (np. dysleksją, ADHD, barierą językową).
• Podstawą jest edukacja włączająca: domyślnym miejscem nauki jest szkoła rejonowa, a szkoły specjalne są rozwiązaniem wyjątkowym, stosowanym tylko wtedy, gdy inne formy wsparcia są niewystarczające.
• System opiera się na silnych ramach prawnych (ustawy LOE, LOMCE, LOMLOE oraz przepisy wspólnot autonomicznych), które nakładają na szkoły obowiązek diagnozowania potrzeb uczniów, tworzenia planów wsparcia i zapewniania odpowiednich zasobów.
• Uczniowie wymagający wsparcia (NEAE) to szeroka kategoria obejmująca m.in. dzieci z niepełnosprawnościami, zaburzeniami rozwojowymi, trudnościami w uczeniu się, zaburzeniami zachowania, w trudnej sytuacji społecznej, migraantów oraz uczniów szczególnie uzdolnionych.
• Wsparcie ma charakter zindywidualizowany: możliwa jest modyfikacja programu nauczania, dostosowanie wymagań i metod pracy tak, aby uczeń realnie robił postępy, a nie tylko formalnie uczestniczył w lekcjach.
• Diagnoza trudności jest wielospecjalistyczna i systemowa – obejmuje współpracę nauczycieli, orientadora (psychologa/pedagoga) i innych specjalistów oraz aktywne włączanie rodziny w proces ustalania celów i form pomocy.

Inne wpisy, które mogą Ci się spodobać:

• 

  Jak wygląda życie studenckie w Hiszpanii?

• 

  Edukacja w Hiszpanii: rytm dnia ucznia i rola siesty

• 

  Dostępność edukacji dla dzieci z niepełnosprawnością…

• 

  Czy dzieci z niepełnosprawnościami uczą się w…

• 

  Finansowanie edukacji specjalnej – niedoszacowany problem?

• 

  Edukacja bez barier w Kanadzie