Telefon w szkole budzi emocje, ale punkt wyjścia jest prosty: uczeń ma prawo posiadać telefon komórkowy. Nie ma w Polsce przepisu rangi ustawy, który zakazywałby uczniowi posiadania telefonu na terenie szkoły. Kluczowe akty prawne to:
Konstytucja RP – gwarantuje m.in. prawo do prywatności i wolności komunikowania się.
Prawo oświatowe – daje szkole możliwość tworzenia własnych zasad funkcjonowania, w tym zasad korzystania z telefonów.
Rozporządzenia MEN – regulują m.in. ocenianie zachowania i odpowiedzialność ucznia.
Statut szkoły – najważniejszy dokument na poziomie szkoły, który może ograniczać korzystanie z telefonów.
W praktyce oznacza to, że szkoła nie może zakazać samego posiadania telefonu, ale może szczegółowo uregulować, kiedy i jak uczeń może z niego korzystać, a także jakie konsekwencje grożą za łamanie tych zasad. Te reguły muszą być zapisane w statucie lub regulaminie wewnętrznym przyjętym przez organy szkoły.
Rola rady pedagogicznej i innych organów szkoły
Rada pedagogiczna ma szerokie kompetencje, jeśli chodzi o kształtowanie zasad obowiązujących w szkole. W odniesieniu do telefonu w szkole nauczyciele mogą m.in.:
proponować lub uchwalać zmiany w statucie dotyczące korzystania z urządzeń elektronicznych,
określać zasady obowiązujące na lekcjach i przerwach,
ustalać katalog nagród i kar związanych z przestrzeganiem reguł,
tworzyć szczegółowe regulaminy pracowni (np. informatycznej) określające zasady korzystania ze sprzętu i telefonów.
W tym procesie głos mają także inne organy: rada rodziców i samorząd uczniowski. Dobrą praktyką jest, by regulacje dotyczące telefonów były konsultowane ze wszystkimi stronami – zwiększa to ich akceptację i szansę, że będą realnie przestrzegane.
Co może regulować statut szkoły
Statut może wprowadzać bardzo różne rozwiązania. Typowe obszary regulacji związane z telefonami to:
czy telefon ma być wyłączony, czy tylko wyciszony w czasie lekcji,
czy wolno korzystać z telefonu na przerwach i w jakich miejscach,
zasady robienia zdjęć i nagrywania dźwięku/obrazu,
reakcja na naruszenie zasad (np. krótkotrwałe odebranie telefonu, obniżenie oceny z zachowania),
procedury kontaktu rodzica z uczniem w czasie lekcji,
korzystanie z telefonu podczas wycieczek, zawodów, imprez szkolnych.
Warunek jest jeden: postanowienia statutu nie mogą stać w sprzeczności z prawem powszechnie obowiązującym. Jeśli jakiś zapis narusza np. prawo własności lub prawo do prywatności ucznia, może zostać zakwestionowany przez rodzica, kuratorium, a w skrajnych sytuacjach – sąd.
Co wolno uczniowi: prawa związane z telefonem w szkole
Prawo do posiadania telefonu komórkowego
Uczeń ma pełne prawo przynieść do szkoły swój telefon. Urządzenie jest jego własnością (lub rodzica) i szkoła nie może:
zakazać wstępu na teren szkoły z telefonem,
zatrzymać telefonu na dłuższy czas bez wyraźnej, proporcjonalnej podstawy,
traktować samego faktu posiadania telefonu jako przewinienia.
Szkoła może natomiast wskazać, w jaki sposób telefon ma być przechowywany. Spotykane rozwiązania to np. obowiązek trzymania telefonu w plecaku lub w szafce ucznia w czasie lekcji. Takie zasady mają na celu ograniczenie pokusy korzystania z telefonu, ale nie podważają prawa ucznia do jego posiadania.
Prawo do kontaktu z rodzicem i opiekunem
Telefon w szkole pełni często funkcję bezpieczeństwa: ułatwia kontakt z rodzicem, szczególnie w sytuacjach nagłych. Uczeń ma prawo:
zadzwonić lub napisać do rodzica po zakończeniu zajęć,
skontaktować się z opiekunem w sytuacjach wyjątkowych (choroba, wypadek, opóźniony powrót do domu),
umówić się z rodzicem w sprawach organizacyjnych (odbiór, zmiana planu dnia).
Nawet jeśli statut przewiduje ograniczenia korzystania z telefonu, reguły powinny uwzględniać sytuacje szczególne. Dobrą praktyką jest możliwość skorzystania z telefonu w obecności nauczyciela lub z telefonu szkolnego, jeśli zasady nie pozwalają uczniowi samodzielnie dzwonić w trakcie lekcji.
Prawo do prywatności i ochrony danych
Telefon to nie tylko urządzenie do dzwonienia, ale także nośnik bardzo wrażliwych danych: zdjęć, korespondencji, haseł, danych logowania. Uczeń ma prawo do:
ochrony prywatności treści zapisanych w telefonie,
bezpiecznego przechowywania danych osobowych, zdjęć, nagrań.
Żaden nauczyciel ani dyrektor nie może samowolnie przeglądać zawartości telefonu ucznia – wiadomości, zdjęć, mediów społecznościowych – bez zgody ucznia i rodzica, a także bez szczególnej podstawy prawnej (np. działania policji). Nawet w sytuacji podejrzenia poważnego naruszenia (nękanie, przemoc, rozpowszechnianie nagrań) szkoła powinna działać ostrożnie, najczęściej angażując rodziców i – w razie potrzeby – odpowiednie służby.
Prawo do jasnych zasad i czytelnej informacji
Uczeń ma prawo wiedzieć, jakie zasady go obowiązują. Reguły dotyczące telefonu w szkole powinny być:
spisane w statucie lub regulaminie,
przekazane uczniom i rodzicom na początku roku szkolnego,
omówione przez wychowawcę na godzinie wychowawczej,
dostępne w wersji papierowej (np. w sekretariacie) i elektronicznej (strona szkoły, e-dziennik).
Jeśli szkoła zaczyna egzekwować nieformalny „zwyczaj” (np. „od zawsze zabieramy telefony na cały dzień”), który nie ma oparcia w statucie, uczeń i rodzic mogą zakwestionować takie działanie. W praktyce nauczyciel ma większe wsparcie, jeśli egzekwuje reguły czytelnie określone i znane wszystkim stronom.
Czego uczniowi nie wolno robić z telefonem w szkole
Korzystanie z telefonu w trakcie lekcji bez zgody nauczyciela
Najczęstsze ograniczenie zapisywane w statutach dotyczy korzystania z telefonu na zajęciach. W wielu szkołach obowiązuje zasada, że w trakcie lekcji telefon musi być wyłączony lub ustawiony na tryb cichy i schowany. Oznacza to, że uczniowi nie wolno:
odbierać połączeń i prowadzić rozmów,
wysyłać wiadomości lub przeglądać internetu,
korzystać z multimediów (muzyka, gry, filmy),
nagrywać przebiegu lekcji bez wyraźnej zgody nauczyciela i osób nagrywanych.
Wyjątkiem są sytuacje, gdy to nauczyciel świadomie włącza telefon w proces nauczania – prosi o wykonanie zdjęcia doświadczenia, wyszukanie informacji, skorzystanie z aplikacji edukacyjnej czy zrobienie zdjęcia notatki. Wówczas korzystanie z telefonu staje się elementem aktywności lekcyjnej, a nie przeszkadzaniem.
Robienie zdjęć i nagrywanie bez pozwolenia
Telefon w szkole to potencjalne narzędzie naruszania prywatności. Uczeń nie może:
robić zdjęć kolegom, nauczycielom lub innym pracownikom szkoły bez ich zgody,
nagrywać przebiegu lekcji (audio lub wideo) bez wiedzy i zgody osób nagrywanych,
publikować nagrań z życia szkoły w internecie w sposób, który narusza dobra osobiste innych osób.
Takie zachowania mogą wykraczać poza zwykłe „złamanie regulaminu” i wchodzić w obszar naruszenia dóbr osobistych (np. godności, wizerunku) oraz przepisów o ochronie danych osobowych. Informacja o konsekwencjach powinna być jasno wpisana w statut: od obniżenia oceny z zachowania, przez środki wychowawcze, aż po zawiadomienie rodziców, a w skrajnych przypadkach – policji.
Telefon pozwala kontynuować konflikty ze szkoły w przestrzeni wirtualnej. Do niedopuszczalnych zachowań należą m.in.:
nękanie kolegów i koleżanek poprzez wiadomości, grupy, memy,
tworzenie obraźliwych profili, grup prześmiewczych, stron o nauczycielach lub uczniach,
rozpowszechnianie kompromitujących zdjęć lub nagrań,
szantażowanie groźbą ujawnienia treści z telefonu.
Nawet jeśli część działań odbywa się poza budynkiem szkoły, konsekwencje i tak często „wracają” do klasy. Rada pedagogiczna powinna wypracować jasne procedury reagowania na cyberprzemoc z użyciem telefonu – tak, by uczeń wiedział, że takie działania nie pozostaną bez odpowiedzi.
Zakłócanie porządku i bezpieczeństwa
Telefon może też po prostu utrudniać prowadzenie zajęć i zaburzać bezpieczeństwo. Niedopuszczalne jest m.in.:
włączanie głośnika, muzyki czy dźwięków powiadomień podczas lekcji lub uroczystości,
rzucanie telefonem, zabawy grożące uszkodzeniem sprzętu lub zranieniem innych,
ładowanie telefonu z użyciem niesprawnych ładowarek, korzystanie z kontaktów w miejscach do tego nieprzeznaczonych,
spacerowanie po korytarzu z oczami w ekranie w tłumie uczniów (kolizje, wypadki).
Tu ważna jest rola nauczycieli dyżurujących. Czasem wystarczy wprowadzić prostą regułę, że uczeń porusza się po szkole bez telefonu w ręce, a jeśli chce z niego skorzystać na przerwie – robi to w wyznaczonym, bezpiecznym miejscu (np. przy ławkach na korytarzu, w strefie wypoczynku).
Źródło: Pexels | Autor: Phạm Anh
Jakie zasady może wprowadzić rada pedagogiczna w sprawie telefonów
Ograniczenia korzystania z telefonów na lekcjach
Najczęstszy model działań to precyzyjne określenie zasad na lekcjach. Rada pedagogiczna może zaproponować np.:
zakaz korzystania z telefonu w czasie lekcji z wyjątkiem sytuacji, gdy nauczyciel wyraźnie na to pozwoli,
obowiązek trzymania telefonu w plecaku lub specjalnym pojemniku na początku zajęć,
zasadę „ekran w dół” – telefon może leżeć na ławce, ale ekranem w dół, wyciszony i nieużywany,
możliwość korzystania z telefonu tylko w określonych typach zajęć (np. informatyka, języki obce, zajęcia projektowe).
Warto zadbać, by takie zasady były jednolite w całej szkole. Jeśli każdy nauczyciel wprowadza zupełnie inne reguły, uczniowi trudno się w nich odnaleźć, a rodzicom – wspierać dziecko w przestrzeganiu wymagań. Jednocześnie można zostawić nauczycielom rozsądny margines autonomii przy wykorzystywaniu telefonów w celach edukacyjnych.
Reguły obowiązujące na przerwach
Spory w szkołach często dotyczą tego, czy na przerwach wolno korzystać z telefonu. Rada pedagogiczna może zaproponować różne modele:
model restrykcyjny – zakaz korzystania z telefonów na przerwach; przerwy służą odpoczynkowi od ekranu i relacjom,
model umiarkowany – korzystanie z telefonów możliwe, ale bez głośników, bez nagrywania, tylko w określonych miejscach,
model otwarty – korzystanie dozwolone, o ile nie zakłóca porządku, bezpieczeństwa i nie łamie zasad dotyczących prywatności.
Przy wyborze modelu warto poprzedzić decyzję diagnozą sytuacji: zamiast reagować „na emocjach”, dobrze jest zebrać informacje o tym, jak naprawdę uczniowie używają telefonów na przerwach, jakie są korzyści (kontakt z rodzicem, wyciszenie się introwertyków) i jakie problemy (izolacja, konflikty, cyberprzemoc). Konsultacje z rodzicami i uczniami pozwalają dobrać rozwiązania do realnych potrzeb, a nie tylko do wyobrażeń dorosłych.
Specjalne zasady na sprawdzianach, egzaminach i konkursach
Egzaminy i sprawdziany wymagają szczególnie jasnych reguł. Rada pedagogiczna może przyjąć m.in., że:
na sprawdzianie telefon jest wyłączony i schowany w torbie lub w wyznaczonym pojemniku,
posiadanie włączonego telefonu podczas sprawdzianu traktowane jest jak próba niesamodzielnej pracy,
uczeń przed wejściem na salę egzaminacyjną zostawia telefon w szafce lub u wyznaczonej osoby,
naruszenie zasad dotyczących telefonu podczas egzaminów zewnętrznych (egzamin ósmoklasisty, matura) skutkuje konsekwencjami przewidzianymi w przepisach krajowych, a nie tylko w statucie szkoły.
Szkoła powinna te reguły komunikować z wyprzedzeniem – zarówno na lekcjach, jak i w komunikatach do rodziców. Dzięki temu uniknie się sytuacji, w której uczeń tłumaczy się „nieświadomością”, a nauczyciel jest postawiony przed faktem dokonanym.
Procedury odbierania telefonu w razie naruszenia zasad
Najwięcej emocji budzi pytanie, co może zrobić nauczyciel, jeśli uczeń uporczywie łamie reguły korzystania z telefonu. Rada pedagogiczna, działając w ramach prawa, może uszczegółowić tryb postępowania, np.:
przy pierwszym naruszeniu – upomnienie ustne i prośba o schowanie telefonu,
przy kolejnym – nauczyciel może zabezpieczyć telefon na czas lekcji (np. odłożyć w widoczne miejsce na biurku),
w przypadku powtarzających się naruszeń – wychowawca lub dyrektor włącza rodziców, a telefon może być wydawany po lekcjach wyłącznie dorosłym opiekunom.
W statucie trzeba jasno zapisać, że odebranie telefonu ma charakter tymczasowego zabezpieczenia, a nie kary rzeczowej. Nauczyciel nie może przeglądać zawartości, a także nie powinien przechowywać telefonu w sposób narażający go na zniszczenie lub kradzież (np. luźno w kieszeni płaszcza na wieszaku).
Dobrą praktyką jest sporządzenie krótkiej notatki lub wpisu do dziennika w sytuacjach bardziej poważnych – z podaniem daty, okoliczności i informacji, że rodzic został powiadomiony. Zmniejsza to liczbę nieporozumień i ułatwia rozmowy z rodziną ucznia.
Postępowanie w razie zniszczenia lub zgubienia telefonu
W szkole dość często pojawia się temat odpowiedzialności za uszkodzony lub zagubiony telefon. Rada pedagogiczna może zaproponować zapis, że:
uczeń przynosi telefon do szkoły na własną odpowiedzialność,
szkoła nie odpowiada za zniszczenie lub kradzież, jeśli uczeń nie stosował się do zasad (np. zostawił telefon bez nadzoru w szatni, na korytarzu),
pracownik szkoły ponosi odpowiedzialność za sprzęt tylko wtedy, gdy przejął go w sposób zgodny z procedurą (zabezpieczenie telefonu na czas lekcji, depozyt w sekretariacie).
Dobrze jest przewidzieć też procedurę zgłaszania szkody: kto przyjmuje zgłoszenie, co wpisuje się do protokołu, kiedy angażowana jest policja, a kiedy rozmowa ogranicza się do wyjaśnienia sprawy między uczniami i rodzicami. Jasne zasady pomagają uniknąć sytuacji, w której wszyscy „spychają” winę na innych.
Zasady wykorzystywania telefonu w działalności samorządu uczniowskiego
Telefony bywają nie tylko źródłem problemów, lecz także narzędziem integracji i informacji. Rada pedagogiczna może wesprzeć samorząd uczniowski w legalnym i rozsądnym korzystaniu z nowych technologii, np. poprzez:
zgodę na tworzenie oficjalnych profili szkoły lub samorządu w mediach społecznościowych, moderowanych przez opiekuna SU,
ustalenie reguł publikowania zdjęć i nagrań z wydarzeń szkolnych (uzyskiwanie zgód, anonimizacja, unikanie kompromitujących treści),
promowanie akcji typu „dzień bez telefonu”, „przerwa offline” organizowanych przez samorząd.
Tego rodzaju inicjatywy pokazują uczniom, że szkoła nie jest „przeciwnikiem” technologii, ale partnerem w uczeniu się odpowiedzialnego korzystania z niej.
Jak wprowadzać i zmieniać regulamin dotyczący telefonów
Rola rady pedagogicznej, dyrektora i rady rodziców
Regulamin korzystania z telefonów nie powstaje w próżni. Musi być zgodny z prawem oświatowym i innymi przepisami (np. RODO, Kodeks cywilny). Typowy podział ról wygląda tak:
dyrektor – inicjuje prace nad zmianą statutu lub regulaminu i czuwa nad ich zgodnością z prawem,
rada pedagogiczna – opracowuje propozycje zapisów, uwzględniając doświadczenia z pracy wychowawczej,
rada rodziców – opiniuje projekt, zgłasza zastrzeżenia i propozycje modyfikacji,
samorząd uczniowski – może przedstawiać stanowisko uczniów, propozycje rozwiązań i sygnalizować realne problemy.
Najlepsze regulaminy powstają nie „od biurka”, lecz po serii rozmów i konsultacji. Nawet krótka ankieta wśród uczniów i rodziców potrafi pokazać, że to, co dorosłym wydaje się najdotkliwszym problemem, wcale nim nie jest – i odwrotnie.
Konsultacje z uczniami przed wprowadzeniem nowych zasad
Jeśli nowy regulamin ma być przestrzegany, uczniowie powinni mieć poczucie, że mieli wpływ na jego kształt. W praktyce można to zorganizować na kilka prostych sposobów:
przeprowadzenie godzin wychowawczych poświęconych tematowi telefonu i spisanie wspólnych wniosków,
zebranie propozycji od samorządu uczniowskiego i klasowych rad uczniowskich,
omówienie projektu regulaminu w klasach – z możliwością zgłaszania poprawek.
W wielu szkołach sprawdza się technika, w której uczniowie w grupach opracowują „kontrakt klasowy” dotyczący korzystania z telefonu. Rada pedagogiczna może później ujednolicić te kontrakty i wprowadzić wspólny, spójny zestaw zasad dla całej szkoły.
Informowanie rodziców o zasadach i zmianach
Bez wsparcia rodziców nawet najlepiej napisany regulamin ma ograniczoną skuteczność. Dlatego każda zmiana powinna być jasno zakomunikowana:
podczas zebrań z rodzicami – z możliwością zadawania pytań i zgłaszania wątpliwości,
za pośrednictwem dziennika elektronicznego – najlepiej w formie krótkiego komunikatu podsumowującego najważniejsze reguły,
na stronie internetowej szkoły – w zakładce z dokumentami regulującymi życie szkoły.
Rodzice powinni wiedzieć nie tylko, czego szkoła zabrania, lecz także po co to robi i jakie są możliwe konsekwencje zaburzonego korzystania z telefonu (problemy z koncentracją, sen, relacje rówieśnicze). Wtedy łatwiej im wspierać szkołę, zamiast wchodzić z nią w konflikt przy każdym odebranym urządzeniu.
Praktyczne rozwiązania pomagające mądrze korzystać z telefonów
Strefy „offline” i „online” w budynku szkoły
Zamiast ogólnego hasła „zakaz/pozwolenie na telefony”, część szkół decyduje się na wprowadzenie stref. To rozwiązanie dobrze porządkuje sytuację na przerwach:
w strefach „offline” (np. jadalnia, sala gimnastyczna, kaplica, biblioteka) telefon pozostaje schowany,
w strefach „online” (np. wyznaczone fragmenty korytarza) uczniowie mogą korzystać z urządzeń, przestrzegając określonych zasad.
Czytelne oznaczenia na ścianach lub drzwiach, krótkie przypomnienia na początku roku oraz wsparcie dyżurujących nauczycieli sprawiają, że po kilku tygodniach uczniowie traktują ten podział jako coś naturalnego. Znika też część konfliktów na linii „nauczyciel – uczeń”, bo odwołanie się do „koloru strefy” jest prostsze niż indywidualne spory.
„Parkingi na telefony” i inne rozwiązania organizacyjne
Coraz popularniejsze są tzw. „parkingi na telefony” – pudełka, kieszonki przy tablicy, zamykane szafki lub pojemniki, do których uczniowie odkładają swoje urządzenia na czas lekcji lub egzaminu. Taki system:
zmniejsza pokusę sięgania po telefon przy każdym powiadomieniu,
pozwala w razie potrzeby szybko sprawdzić, czy wszystkie telefony zostały oddane (np. przed egzaminem).
Przy wprowadzaniu „parkingu” dobrze jest zadbać o kwestie bezpieczeństwa: stabilne ustawienie, oznaczenie imionami lub numerami, ograniczony dostęp osób postronnych. Uczniowie z czasem przyzwyczajają się do rutyny „odkładam – odbieram po lekcji”, a atmosfera w klasie na ogół się uspokaja.
Edukacja medialna i lekcje o higienie cyfrowej
Same zakazy nie nauczą rozsądnego korzystania z telefonu. Rada pedagogiczna może zaplanować systematyczne działania edukacyjne, np.:
cykl godzin wychowawczych o uzależnieniu od smartfona, mechanizmach gier i mediów społecznościowych,
zajęcia z analizy fake newsów, prywatności w sieci i ustawień bezpieczeństwa w popularnych aplikacjach,
warsztaty z udziałem psychologa lub pedagoga szkolnego na temat tego, jak odmawiać udziału w szkodliwych grupach czy „śmieszkowych” czatach.
W niektórych klasach pomaga proste doświadczenie: uczniowie przez tydzień prowadzą dzienniczek czasu spędzonego przy ekranie i na innych aktywnościach. Wyniki często otwierają oczy bardziej niż najdokładniejszy wykład.
Współpraca z rodzicami w zakresie ograniczania czasu ekranowego
Szkoła nie zatrzyma zjawisk związanych z nadużywaniem telefonów, jeśli dziecko po lekcjach spędza przy ekranie kilka godzin dziennie bez żadnych granic. Dlatego przy okazji zebrań i konsultacji warto zachęcać rodziców do:
ustalenia domowych zasad (np. brak telefonu przy posiłkach, w sypialni w nocy, ograniczony czas na gry),
korzystania z wbudowanych narzędzi kontroli rodzicielskiej i monitoringu czasu przed ekranem,
rozmów z dzieckiem o tym, co robi w sieci – bez wyłącznie karzącego tonu.
Wspólne stanowisko szkoły i rodziców wzmacnia przekaz, że telefon jest narzędziem, a nie „centrum życia”. Dziecko, które słyszy spójne komunikaty z obu stron, ma mniej powodów do buntu i kombinowania.
Źródło: Pexels | Autor: RDNE Stock project
Telefon jako pomoc edukacyjna – kiedy i jak z niego korzystać
Scenariusze lekcji z wykorzystaniem smartfonów
W wielu sytuacjach zakaz całkowity byłby marnowaniem potencjału. Smartfon z dostępem do internetu, aparatem i prostymi aplikacjami może przyspieszyć i uatrakcyjnić naukę. Nauczyciele korzystają z niego m.in. do:
szybkich quizów i testów online, które natychmiast pokazują, co uczniowie już rozumieją, a co wymaga powtórzenia,
robienia zdjęć doświadczeń, eksperymentów czy notatek na tablicy – przydatne dla uczniów z trudnościami w pisaniu,
nagrywania krótkich filmów lub podcastów jako formy projektu (np. wywiad historyczny, reportaż z wydarzenia szkolnego),
korzystania ze słowników i translatorów podczas lekcji języków obcych – w kontrolowany sposób.
Rada pedagogiczna może przygotować katalog dobrych praktyk: w jakich typach zajęć smartfony się sprawdzają, a gdzie bardziej przeszkadzają niż pomagają. Dzięki temu młodsi nauczyciele nie muszą „odkrywać koła na nowo”, a starsi mogą zobaczyć konkretne, sprawdzone rozwiązania.
Ustalanie jasnych ram korzystania z telefonu w celach edukacyjnych
Żeby uniknąć nadużyć, przy każdej aktywności z użyciem smartfonów nauczyciel powinien precyzyjnie określić:
po co uczniowie sięgają po telefony (jaki jest cel zadania),
z jakich aplikacji lub stron mogą korzystać,
jak długo potrwa praca z urządzeniem,
co stanie się po zakończeniu zadania (np. jednoczesne odłożenie telefonów do „parkingu”).
Krótka, ustna „kontraktowa” zapowiedź na początku („teraz 10 minut pracy z aplikacją X, potem odkładamy telefony”) pomaga utrzymać skupienie i ogranicza przechodzenie na gry czy komunikatory.
Uczenie krytycznego myślenia wobec treści w sieci
Sam dostęp do informacji nie czyni ucznia bardziej kompetentnym. Równie istotne jest nauczenie go, jak odróżniać źródła rzetelne od przypadkowych. Telefon, użyty mądrze, staje się narzędziem treningu krytycznego myślenia:
porównywanie informacji z kilku stron na ten sam temat,
sprawdzanie, kto jest autorem treści i jakie ma kompetencje,
rozpoznawanie sensacyjnych nagłówków nastawionych na „kliki”,
analiza, jakie dane osobowe uczeń „oddaje” w zamian za darmowy dostęp do aplikacji.
Takie ćwiczenia pokazują, że telefon nie jest tylko narzędziem rozrywki czy ściągania na sprawdzianie, ale także kluczem do świata, który wymaga dojrzałości i ostrożności.
Reagowanie na konflikty związane z telefonem
Rozwiązywanie sporów między uczniami
Konflikty związane z telefonem mają często charakter „niewidzialny” – dzieją się w komunikatorach, prywatnych grupach i na platformach społecznościowych. Kiedy wychodzą na jaw w szkole, emocje są już wysokie, a strony czują się skrzywdzone. Rada pedagogiczna powinna wypracować jednolite procedury postępowania w takich sytuacjach, tak by uczniowie mieli poczucie, że nikt nie jest uprzywilejowany.
Przydatny jest prosty schemat, z którego mogą korzystać wychowawcy i pedagodzy:
zebranie podstawowych informacji od obu stron – oddzielnie, bez wzajemnych oskarżeń na korytarzu,
ustalenie, czy konflikt ma związek z zasadami szkolnymi (np. nagrywanie na terenie szkoły, udostępnianie kompromitujących treści, wyzywanie w grupach klasowych),
zabezpieczenie dowodów (zrzuty ekranu, linki), ale bez przeglądania całej zawartości telefonu – wyłącznie tego, co jest niezbędne do wyjaśnienia sprawy,
wspólna rozmowa mediacyjna – najlepiej w obecności osoby trzeciej (pedagoga, psychologa),
określenie sposobu naprawienia szkody (przeprosiny, usunięcie treści, wsparcie dla osoby pokrzywdzonej).
Ważne, by szkoła jasno wskazywała, że konflikt „w telefonie” to nadal realny konflikt rówieśniczy, a nie „głupia drama”. Jeżeli wyzwiska czy ośmieszanie w sieci dotyczą uczniów tej samej klasy, to konsekwencje wychowawcze mogą być takie jak przy tradycyjnej przemocy słownej na przerwie.
Cyberprzemoc i nielegalne nagrania – kiedy szkoła musi reagować stanowczo
Niektóre sytuacje wykraczają poza zwykłe „sprzeczki w sieci” i wymagają zdecydowanej reakcji, a czasem także współpracy z instytucjami zewnętrznymi. Dotyczy to zwłaszcza:
rozpowszechniania poniżających memów, przeróbek zdjęć, filmów z ukrycia,
tworzenia „czarnych list”, rankingów ośmieszających uczniów czy nauczycieli,
udostępniania treści o charakterze seksualnym, w tym tzw. „zemsty w sieci”,
groźby karalnej lub nękania (stalkingu) w komunikatorach.
Regulamin szkoły powinien wprost łączyć takie zachowania z pojęciem cyberprzemocy i określać, jakie działania podejmie szkoła: od konsekwencji wychowawczych po zgłoszenie sprawy rodzicom, kuratorowi, policji czy sądowi rodzinnemu. Uczniowie muszą rozumieć, że udostępnienie czy skomentowanie kompromitującego materiału czyni ich współodpowiedzialnymi, nawet jeśli „tylko przesłali dalej”.
W wielu placówkach sprawdza się wyznaczenie osoby (lub zespołu) ds. przeciwdziałania przemocy rówieśniczej i cyberprzemocy. Dzięki temu uczniowie wiedzą, do kogo mogą się zwrócić, a nauczyciele mają wsparcie przy prowadzeniu trudnych rozmów i decydowaniu o dalszych krokach.
Rozmowy indywidualne i wsparcie dla uczniów nadużywających telefonu
Nie każdy problem z telefonem to kwestia złej woli. Część uczniów realnie zmaga się z trudnością kontrolowania czasu ekranowego, bezsennością czy silnym lękiem przed „wypadnięciem z obiegu” (FOMO). W takich przypadkach same uwagi w dzienniku i odbieranie urządzenia nie rozwiążą problemu.
Rada pedagogiczna może ustalić, że sygnałem ostrzegawczym są m.in.:
regularne sięganie po telefon na każdej lekcji, mimo upomnień,
senność, trudności z koncentracją, nagły spadek wyników w nauce,
ciągłe napięcie związane z tym, co dzieje się w sieci (obawa przed komentarzami, konieczność natychmiastowej odpowiedzi).
Przy takich objawach wychowawca lub pedagog może zaproponować cykl krótkich rozmów, w których wspólnie z uczniem:
analizuje typowy dzień i momenty, w których telefon „przejmuje kontrolę”,
szuka alternatyw (inne aktywności, przerwy od ekranu, zmiana ustawień powiadomień),
ustala realistyczne cele, np. „nie korzystam z telefonu po 22:00”, „odkładam go na czas odrabiania lekcji”.
W poważniejszych sytuacjach warto włączyć rodziców i psychologa, a czasem zaproponować konsultację w poradni specjalistycznej. Dla ucznia ważne jest, by czuł, że dorośli chcą mu pomóc, a nie tylko „zabrać zabawkę”.
Wspieranie nauczycieli w egzekwowaniu zasad
Nawet najlepiej zapisany regulamin nie zadziała, jeśli każdy nauczyciel będzie go interpretował po swojemu. Często to właśnie niespójność dorosłych prowokuje młodszych uczniów do dyskusji: „u pani od matematyki wolno, a u pana od historii nie”.
Rada pedagogiczna może wprowadzić kilka prostych rozwiązań:
krótkie, cykliczne spotkania (np. na początku roku i po pierwszym semestrze) poświęcone temu, jak faktycznie wygląda sytuacja z telefonami w różnych klasach,
wzór jednolitej „formułki” na początek roku lub konkretnej lekcji, którym każdy nauczyciel przypomina zasady,
ustalenie wspólnego sposobu reagowania przy pierwszym, drugim i kolejnym złamaniu zasad (np. upomnienie ustne, rozmowa z wychowawcą, kontakt z rodzicem).
Przydaje się także wymiana dobrych praktyk. Nauczyciel, który ma na co dzień spokojną klasę, może podzielić się konkretnymi rozwiązaniami – sposobem organizacji miejsc w sali, prostą rutyną odkładania telefonów czy rodzajem komunikatów, które najlepiej działają na uczniów.
Trudne sytuacje: nagrywanie nauczyciela, udostępnianie treści z lekcji
Coraz częściej problemem staje się nagrywanie nauczycieli bez zgody i publikowanie fragmentów lekcji w sieci. Takie działania naruszają dobra osobiste nauczyciela i mogą mieć konsekwencje prawne. Jednocześnie szkoła nie może zakazać nagrywania w każdej sytuacji – uczeń z niepełnosprawnością może mieć prawo do rejestrowania zajęć jako formy dostosowania.
Regulamin powinien wyraźnie odróżniać:
nagrywanie w ramach uzasadnionych potrzeb edukacyjnych – za zgodą nauczyciela i bez udostępniania w sieci,
nagrywanie z ukrycia i publikowanie treści ośmieszających lub naruszających prywatność.
W sytuacji, gdy nauczyciel dowiaduje się o takim nagraniu, procedura może wyglądać następująco:
niezatrzymywanie samodzielnie telefonu, lecz zgłoszenie sprawy wychowawcy lub dyrekcji,
rozmowa z uczniem (i w razie potrzeby z rodzicami) w obecności dyrektora lub wicedyrektora,
niezwłoczne usunięcie treści z sieci oraz omówienie konsekwencji,
w razie poważniejszego naruszenia – rozważenie kroków prawnych.
Warto jednocześnie prowadzić rozmowy profilaktyczne z uczniami o tym, jak łatwo „żart” nagrany na przerwie zamienia się w falę hejtu i jak trudno potem usunąć ślad cyfrowy z internetu.
Ramowy regulamin korzystania z telefonów – przykładowe zapisy
Struktura regulaminu dotyczącego telefonów
Szkolny regulamin nie musi być rozbudowany, ale powinien być zrozumiały dla uczniów i rodziców. Dobrą praktyką jest podzielenie go na kilka prostych części:
cele wprowadzenia zasad dotyczących telefonów,
ogólne zasady korzystania na terenie szkoły,
zasady podczas lekcji, przerw i zajęć pozalekcyjnych,
sposób reagowania na naruszenia,
wyjątki i sytuacje szczególne (np. zdrowotne, integracyjne, wycieczki).
Krótkie uzasadnienie na wstępie (bez prawniczego języka) pomaga uczniom przyjąć reguły jako coś sensownego, a nie „fanaberię dorosłych”.
Przykładowe ogólne zasady korzystania z telefonu w szkole
Poniższe zapisy można traktować jako inspirację do pracy rady pedagogicznej i samorządu uczniowskiego. Wymagają one dostosowania do specyfiki danej szkoły:
Uczeń ma prawo posiadać telefon komórkowy na terenie szkoły, ale odpowiada za jego bezpieczeństwo i stan techniczny.
Szkoła nie ponosi odpowiedzialności za zniszczenie lub zaginięcie telefonu, o ile nie doszło do niego z winy szkoły.
Podczas zajęć lekcyjnych telefon jest wyłączony lub wyciszony i schowany, chyba że nauczyciel wyraźnie zezwoli na jego użycie w celach edukacyjnych.
Uczniowi nie wolno nagrywać ani fotografować innych osób (uczniów, nauczycieli, pracowników szkoły) bez ich wyraźnej zgody.
Wszelkie sytuacje zagrożenia zdrowia lub życia zgłaszane są w pierwszej kolejności pracownikom szkoły; telefon może być użyty do wezwania pomocy na polecenie nauczyciela lub dyrektora.
Konsekwencje naruszania zasad – przykładowa gradacja
Jasno opisana „drabinka” konsekwencji zmniejsza poczucie niesprawiedliwości. Uczeń wie, czego może się spodziewać przy kolejnym złamaniu zasad. Przykładowy porządek może wyglądać tak:
Upomnienie ustne – krótkie przypomnienie zasad na lekcji lub przerwie.
Zabezpieczenie telefonu do końca lekcji – nauczyciel odkłada urządzenie w wyznaczone miejsce w klasie, po zajęciach oddaje uczniowi.
Rozmowa z wychowawcą i informacja dla rodziców – przy kolejnym naruszeniu zasad w krótkim odstępie czasu.
Zabezpieczenie telefonu w sekretariacie lub u dyrektora – urządzenie odbiera rodzic lub opiekun prawny.
Dodatkowe środki wychowawcze – np. rozmowa z pedagogiem, zadanie edukacyjne dotyczące higieny cyfrowej, w skrajnych przypadkach kara przewidziana w statucie szkoły.
Istotne jest, aby sposób „zabezpieczenia” telefonu był opisany w regulaminie (kto, gdzie i na jak długo przechowuje urządzenie), co ogranicza ryzyko sporów z rodzicami.
Wyjątki i sytuacje szczególne
Sztywny zakaz bez wyjątków często szybko się „rozsypuje”, bo życie szkolne jest różnorodne. W regulaminie można więc przewidzieć konkretne odstępstwa, np.:
uczeń przewlekle chory (np. z cukrzycą) może korzystać z aplikacji monitorującej stan zdrowia; zasady ich używania ustalane są indywidualnie z rodzicem i wychowawcą,
podczas wycieczek telefon może służyć jako narzędzie kontaktu z rodzicami, aparatu czy nawigacji – wówczas zasady korzystania omawia się na zebraniu wyjazdowym,
w sytuacjach kryzysowych (alarm, ewakuacja) decyzję o użyciu telefonów podejmuje nauczyciel lub kierownik wycieczki.
Dobrze, jeśli każdy wyjątek ma jasno opisaną procedurę („kto decyduje, na jak długo, jakie są ograniczenia”). Zmniejsza to liczbę indywidualnych negocjacji na korytarzu i daje pracownikom szkoły mocniejsze oparcie.
Budowanie kultury odpowiedzialnego korzystania z technologii
Rola samorządu uczniowskiego i liderów klasowych
Regulamin napisany wyłącznie przez dorosłych będzie odbierany przez młodzież jak „narzucony z góry”. Dlatego sensowne jest włączanie samorządu uczniowskiego w:
zbieranie opinii i propozycji zmian (np. anonimowa ankieta online, skrzynka pomysłów),
przygotowanie kampanii informacyjnej dla rówieśników (plakaty, krótkie filmy, prezentacje na godzinach wychowawczych),
prowadzenie akcji typu „tydzień bez telefonu na przerwie” czy „dzień offline w stołówce”.
W praktyce to właśnie uczniowie-liderzy najlepiej potrafią wytłumaczyć kolegom, czemu pewne zachowania są nie w porządku i dlaczego sensowne jest ograniczenie telefonu na lekcji. Głos rówieśnika często ma większą siłę niż kolejna uwaga nauczyciela.
Dobre nawyki cyfrowe jako element wychowania szkolnego
Temat telefonu łatwo sprowadzić do listy zakazów, ale dużo skuteczniejsze jest budowanie pozytywnych nawyków. Szkoła może stopniowo wprowadzać w życie kilka prostych zasad, które stają się częścią codziennej rutyny:
kilkuminutowe „okienka offline” na początku wybranych zajęć, w czasie których uczniowie po prostu siedzą w ciszy lub rozmawiają ze sobą,
zachęcanie do zostawiania telefonu w szafce w trakcie krótkich zajęć sportowych czy artystycznych,
promowanie „wylogowanych” form spędzania przerwy – gry planszowe w bibliotece, strefy wypoczynku bez ekranów, wspólne czytanie.
Nawet jeśli część uczniów początkowo narzeka, po kilku tygodniach wielu przyznaje, że odpoczywa lepiej, gdy choć fragment dnia spędza bez nieustannych powiadomień.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy szkoła może całkowicie zakazać uczniom posiadania telefonu na swoim terenie?
Nie, szkoła nie może zakazać uczniom samego posiadania telefonu komórkowego. Nie ma w Polsce przepisu rangi ustawy, który pozwalałby szkołom na wprowadzenie całkowitego zakazu wnoszenia telefonów przez uczniów.
Szkoła może natomiast szczegółowo uregulować zasady korzystania z telefonu – np. że podczas lekcji musi być wyłączony i schowany, a korzystać z niego można tylko na przerwach lub w wyznaczonych miejscach. Takie zasady muszą być zapisane w statucie lub regulaminie, a nie wynikać wyłącznie z „zwyczaju”.
Czy nauczyciel ma prawo zabrać uczniowi telefon i na jak długo?
Nauczyciel może czasowo odebrać telefon uczniowi, jeśli ten łamie zasady korzystania z urządzeń określone w statucie szkoły (np. korzysta z telefonu na lekcji bez zgody). Odebranie telefonu powinno być jednak środkiem proporcjonalnym – na ogół do końca lekcji lub dnia zajęć.
Szkoła nie ma prawa zatrzymywać telefonu na dłuższy czas „do odwołania” ani traktować go jak przedmiotu przepadku. Zasady odbioru telefonu (np. czy może odebrać go tylko rodzic, gdzie jest przechowywany, na jak długo) powinny być jasno określone w statucie i znane rodzicom oraz uczniom.
Czy nauczyciel może przeglądać zawartość telefonu ucznia (wiadomości, zdjęcia)?
Co do zasady nauczyciel ani dyrektor nie mają prawa samowolnie przeglądać zawartości telefonu ucznia. Telefon zawiera prywatne dane, korespondencję i materiały chronione prawem do prywatności oraz tajemnicą komunikowania się.
Nawet w sytuacji podejrzenia poważnego naruszenia (np. cyberprzemocy, nagrywania i rozpowszechniania filmów z lekcji) szkoła powinna działać ostrożnie: skontaktować się z rodzicami, a w razie potrzeby z odpowiednimi służbami (np. policją), zamiast samodzielnie przeszukiwać telefon. Wyjątkiem może być dobrowolna, wyraźna zgoda ucznia i rodzica na wgląd w konkretne treści.
Czy dziecko ma prawo zadzwonić do rodzica z telefonu w czasie lekcji?
Uczeń ma prawo do kontaktu z rodzicem, ale zasady korzystania z telefonu w czasie lekcji określa statut szkoły. Najczęściej przewiduje on, że w trakcie zajęć telefon jest wyłączony lub wyciszony i schowany, a z rodzicem kontaktuje się po lekcjach.
W sytuacjach nagłych (choroba, wypadek, nieprzewidziane opóźnienie w powrocie) szkoła powinna umożliwić kontakt z rodzicem – np. przez telefon szkolny lub za zgodą nauczyciela z własnego telefonu ucznia. Warto, by procedura takiego kontaktu była opisana w statucie i znana rodzicom.
Czy szkoła może zakazać korzystania z telefonu na przerwach?
Tak, szkoła może w statucie ograniczyć lub nawet zakazać korzystania z telefonu także na przerwach, jeśli uzna, że służy to bezpieczeństwu i dobrym warunkom nauki. Może też wprowadzić rozwiązania pośrednie, np. zakaz wyjmowania telefonu w określonych miejscach (korytarze, szatnie) lub klasach.
Takie ograniczenia muszą być jednak jasno spisane, przekazane uczniom i rodzicom oraz stosowane w sposób jednolity wobec wszystkich. Szkoła powinna też zadbać o to, by mimo ograniczeń uczeń miał realną możliwość kontaktu z rodzicem w sytuacjach wyjątkowych.
Czy uczeń może nagrywać lekcje albo robić zdjęcia w szkole telefonem?
Uczeń nie może samowolnie nagrywać przebiegu lekcji ani robić zdjęć nauczycielom, kolegom czy innym pracownikom szkoły bez ich wyraźnej zgody. Takie działania mogą naruszać prawo do wizerunku, prywatności i dóbr osobistych innych osób.
Nagrywanie może być dozwolone tylko wtedy, gdy wszyscy zainteresowani (np. nauczyciel i uczniowie widoczni na nagraniu) wyrażą świadomą zgodę, a sposób wykorzystania nagrania nie narusza ich praw. Publikowanie takich materiałów w internecie bez zgody osób nagranych może prowadzić do poważnych konsekwencji, włącznie z zawiadomieniem odpowiednich służb.
Jaką rolę mają rada pedagogiczna i rodzice w ustalaniu zasad korzystania z telefonów?
Rada pedagogiczna ma kluczową rolę w ustalaniu i zmianie statutu szkoły, w tym zapisów dotyczących telefonów. To nauczyciele proponują i uchwalają regulacje, określają katalog nagród i kar oraz zasady obowiązujące na lekcjach i przerwach.
Rada rodziców i samorząd uczniowski również mają głos w tym procesie – dobre praktyki zakładają konsultowanie projektów zasad z rodzicami i uczniami. Dzięki temu regulacje dotyczące telefonów są lepiej dopasowane do realnych potrzeb oraz łatwiej akceptowane i przestrzegane przez całą społeczność szkolną.
Najbardziej praktyczne wnioski
Uczeń ma prawo posiadać telefon w szkole – nie istnieje przepis ustawowy zakazujący wnoszenia telefonu na teren szkoły, można natomiast regulować sposób i czas jego używania.
Zakres korzystania z telefonu (na lekcjach, przerwach, wycieczkach, w pracowniach) oraz konsekwencje za łamanie zasad muszą być jasno określone w statucie lub regulaminie szkoły i nie mogą być sprzeczne z prawem.
Rada pedagogiczna może kształtować zasady dotyczące telefonów (zmiany w statucie, regulaminy, katalog kar i nagród), ale dobre regulacje powinny być konsultowane z radą rodziców i samorządem uczniowskim.
Szkoła nie może traktować samego posiadania telefonu jako przewinienia ani zatrzymywać urządzenia na dłuższy czas bez wyraźnej i proporcjonalnej podstawy; może jedynie określić sposób jego przechowywania (np. w plecaku, szafce).
Uczeń ma prawo do kontaktu z rodzicem, zwłaszcza w sytuacjach nagłych; nawet przy ograniczeniach korzystania z telefonu szkoła powinna przewidzieć bezpieczne i realne możliwości porozumienia się.
Treści w telefonie (wiadomości, zdjęcia, dane) są chronione prawem do prywatności – nauczyciel ani dyrektor nie mogą swobodnie przeglądać zawartości telefonu ucznia bez zgody i odpowiedniej podstawy prawnej.
Uczeń ma prawo do jasnych, spisanych i udostępnionych zasad dotyczących telefonów; szkoła nie powinna egzekwować nieformalnych zwyczajów, które nie wynikają ze statutu lub regulaminu.
